66. Peysuföt fyrir alla.

Snemma á þessu bloggi fjallaði ég um peysufötin mín. Í haust kom systurdóttir mín að máli við mig og spurði hvort ég hefði ráð með að aðstoða hana við að klæðast íslenskum búningi á árshátíð Menntaskólans en þar er hefð að efstubekkingar klæðast þannig. Við mamma tókum að okkur verkefnið og við hittumst allar hjá mömmu þar sem við prófuðum upphlut mömmu og fötin mín og niðurstaðan varð sú að ég þræddi saman mín föt en hún notaði svo húfuna hennar mömmu.

 Hér er búið að þræða upp og niður og kenna á slifsið og fleira mikilvægt.

 Vinkona hennar á svo heiðurinn af greiðslunni sem óneitanlega byggir á gömlum grunni. Mér fannst eiginlega stórmerkilegt hvað gekk vel að aðlaga fötin þar sem munar líklega einum 25 kílóum á okkur frænkum. Ég var svo að fara tína þræðingarnar úr til að hafa fötin tilbúin handa mér fyrir skírnina þegar ég áttaði mig á að stóra nafna mín, sú sem á að fermast í sumar, væri væntanleg og hugsaði að ekki væri nú leiðinlegt að prófa að máta á hana líka og taka myndir.

 Það tókst aldeilis prýðilega svona til myndatöku en óneitanlega var nokkurt pláss ónotað enda barnið bara 13  ára. Við Elsa smelltum af í gríð og ergi á þrjár myndavélar og voru áreiðanlega teknar hátt í hundrað myndir.

Þarna greip hún gítar langafa síns ofan af vegg til að fá tilbreytingu í tilveruna.

Til samanburðar er svo hér ein af þeirri gömlu. Þarna ber hárið enn merki þess að hafa verið litað svart í þágu leiklistarinnar.

13. Toppurinn á peysufötunum

Þó mig gigtin þjái grimm

og þunnan beri eg lokkinn,

séð hef ég árin 75

sit ég enn við rokkinn.

Herdís Andrésdóttir.

Þessa vísu skrifaði ég upp eftir Gerði Kristnýju sem fór með hana í útvarpsmessu nú nýlega. Vísan er ekki í kvæðabók systranna sem ég á og ég veit ekki hvar hún finnst á prenti svo ég er ekki viss um stafsetninguna. Hef heyrt hana áður en er því miður léleg að læra vísur.

Eins og kom fram hér áður hafði ég hugsað mér að vinna sjálf húfuna úr ullinni af Norðurhlíðarkindunum. Í fyrrgreindri heimsókn okkar pabba og Siggu til Dísu um árið gáfu þær mér ekki bara búningasilfur heldur gáfu þær mér líka eitt enn og haldið ykkur nú: Ég fékk húfu sem Herdís langamma gaf tilvonandi tengdadóttur sinni sem varð amma mín. Það eru yfir hundrað ár síðan amma og afi gengu í hjónaband og ég lít á þessa húfu sem einn mesta dýrgrip minn. Vafalaust er hún unnin frá grunni af langömmu sem var rómuð fyrir góða tóvinnu. Bandið er fíngert þelband en sökum elli var hún nokkuð farin að upplitast og grána þannig að ég byrjaði á að láta lita hana svarta og greiddi fyrir það heilar 300 krónur.

Ég keypti skúf.
Það sést ekki vel á myndinni að hún er líka mjög falleg á röngunni. Til að húfan sitji betur er þjóðráð að sauma lítin kamb fremst að innanverðu og túbera svolítið hárið, þá er mesta furða hvað hún tollir með svörtu títuprjónunum, jafnvel þó hárið sé stuttklippt og eða þunnt. Mér finnst stundum erfitt að sitja á mér að hlaupa til og aðstoða þegar ég sé húfu sem er að leka af höfði einhvers sem er óvön þessum klæðnaði. Kann ekki við það ef ég þekki viðkomandi ekkert en einu sinni náði ég að koma í veg fyrir að mamma fermingarbarns færi inn í kirkjuna í öfugu pilsinu, fram það sem átti að snúa aftur. Hefði orðið ansi áberandi við altarisgönguna.

12. Þriðji í peysufötum

Eins og fram hefur komið er það grundvallaratriði að hafa skúfhólk með peysufötum. Ég man ekki hvert var aðalerindi mitt suður hérna um árið, 1995 held ég, en ég var þar eitthvað með pabba og við vorum boðin í mat ásamt Siggu frænku til Dísu systur þeirra. -Herdís Elísabet Jónsdóttir f. 5. júní 1924.- Þar kom fram í okkar spjalli að ég færi á stúfana morguninn eftir að kaupa mér hólk. Þá litu þær hvor á aðra og sögðu að ég skyldi nú hinkra aðeins með það. Svo sýndu þær mér fallega muni frá mömmu þeirra, ömmu minni, sem þær voru bara heldur glaðar með að yrðu í notkun í ættinni. Raunar gáfu þær mér meira en ég þurfti því að þær fengu mér tvo hólka, nælu og svuntuhnapp sem á var letrað stórt A.!!! Einn grip fékk ég í viðbót sem fer í næstu færslu. Svo fékk ég að láni frá þeim svuntu og slifsi sem ég notaði þegar ég fermdi yngsta soninn. Þá var ég nefnilega ekki búin að koma upp mínu slifsi og svuntunni frá Ingu.

Annar hólkurinn var svona sexkantaður en hinn hringlóttur. Ég ákvað þá strax með sjálfri mér að þar sem við systur erum bara tvær og hin heitir auk þess eftir ömmu þá ætti hún að fá hnappinn og annan hólkinn. Ekki þó fyrr en hún sýndi áhuga á að fara nota slíkt. Svona gripir eiga ekkert að daga uppi í skúffum og hillum finnst mér. Ég gat samt ómögulega verið að bíða lengur en lét hana hafa þá í fimmtugsafmælisgjöf í haust. Nú bíð ég spennt eftir að hún hefji saumaskapinn :)

Dúkurinn á myndinni er frá Siggu frænku.

11. Annar í peysufötum

Með peysufötum er afar mikilvægt að hafa fallegt slifsi. Á árum áður sýndu piltar til dæmis hug sinn með því að gefa stúlkunni sinni fallegt silki í slifsi. Mikið vildi ég oft óska þess að gömlu peysufatamyndirnar væru í lit, ansi oft virðast slifsin svört þegar þau eru áreiðanlega blá græn eða rauð.

Móðuramma mín, Jónasína Sveinsdóttir (1890 - 1967) saumaði sér endur fyrir löngu þetta fína slifsi sem er hér vinstra megin á myndinni.

Eins og sjá má má það muna fífil sinn fegri og er dottið alveg í sundur og nánast hægt að lesa í gegn um partana. Ég leitaði mjög lengi og mikið að fallegu silki í þessum lit og hún Dóra móðursystir fann það loks fyrir mig í búð sem mig minnir að héti Uppsetningabúðin. Hún keypti þar líka fyrir mig kögrið og útsaumsgarnið. Þá gat ég loksins gert eftirlíkingu af slifsinu hennar ömmu. Mér fannst að gaman væri að setja svolítið meiri lit þannig að ég valdi rautt í blómið en mikið sá ég eftir því þegar ég hafði þvegið gripinn í fyrsta skipti. Djö... liturinn rann aðeins út svo að ég hefði betur haldið mig við gula blómið. Ég hef ákveðið að líta framhjá því og enginn hefur sagt mér að það stingi í augun. Mér þykir vænt um þetta slifsi.

10. Peysufötin mín

Margur heldur mig sig er stundum sagt og samkvæmt því er ég viss um að allir sem eitthvað eru farnir að hugsa hafa velt fyrir sér hverju þeir vildu fyrst bjarga ef svo illa færi að upp kæmi eldur á heimilinu. Nú á ég að sjálfsögðu við að frátöldu mannfólkinu. Lengi hugsaði ég um myndaalbúmin en núna færi ég fyrst út með peysufötin mín og svo borðtölvuna. Í tölvunni eru meðal annars svo óskaplega margar vinnustundir geymdar í handverks og búskaparbókhaldi auk allra mynda sem ég hef tekið síðustu fjögur árin. Já, ég er trassi að taka afrit.

Þessi færsla snýst um peysufötin. Ég ætla meira að segja að hafa svo mikið við að hafa nokkrar færslur um þau. Ég hika ekki við að halda því fram að þau séu ættargripur því að þó að ég hafi saumað þau, segir það ekki alla söguna þar sem þeim fylgir sitt af hverju.

Svo ég byrji nú á byrjuninni þá man ég ekkert hvað langt er síðan ég fór að hugsa um að koma mér upp íslenskum búningi. Ég taldi lengi vel að upphlutur væri fínni en svo lærði ég að peysuföt hefðu þótt meira spari. Mér finnst hvort tveggja mjög fínt en val mitt réðist aðallega af því að ekki þarf eins mikinn dýran málm í peysufötin. Þar kemst þú af með að eiga bara skúfhólkinn á meðan upphlutur þarf til viðbótar að lágmarki að hafa millur, belti og baldíraða eða steypta borða. Svo má bæta við í báðum tilvikum nælum, húfuprjónum, svuntuhnappi og fleiru.

Svo kom að því að Kaðlín á Húsavík auglýsti námskeið í saumi á upphlut og eða peysufötum. Þetta var árið 1994 eða 5, og löngu áður en ég gekk í þetta ágæta félag. Ég lét ekki segja mér þetta tvisvar en fór á námskeiðið og saumaði peysufötin. Það var náttúrulega ekki nóg því nú vantaði allt sem við átti að éta. Ég var sjálfri mér samkvæm og ætlaði mér að vinna sjálf frá grunni bæði húfu og svuntu úr ullinni af mínum kindum. Ég veit hins vegar að ekki gengur að gleypa heiminn í einum bita svo að ég ákvað að bíða ekki svo lengi með að fara að nota fötin þannig að þegar ég hafði ákveðið að gifta mig í þeim hafði ég samband við mikla uppáhaldsfrænku sem ég vissi að var búin að vefa nokkra svuntudúka og spurði hvort hún myndi fáanleg til að lána mér einn fyrir tilefnið. Það komu á hana örlitlar vöfflur en svo sagði hún það sjálfsagt. Þegar hún svo mætti í brúðkaupið mitt á Þeistareykjum á fertugsafmælinu mínu þann sautjánda ágúst 1996 afhenti hún mér dálítinn böggul og úr honum kom þessi svunta:

Þá skellti ég upp úr og skildi hikið sem kom á hana við bón mína. Hún sagðist enda þá löngu hafa ákveðið að gefa mér í svuntu. Þessi kæra frænka mín var móðursystir mín Ingigerður Einarsdóttir (1924-2006) Á svuntuna setti ég svo silfurhnapp eins og þá sem eru á hátíðarbúningi eiginmannsins. Þessi mynd af okkur var ekki tekin í okkar brúðkaupi heldur sonar hans í Hafnarfjarðarkirkju 14 árum seinna, eða síðastliðið sumar.

Í þessum fötum er ég við hátíðleg tækifæri í nánustu fjölskyldu svo sem skírnir, fermingar og brúðkaup afkomenda okkar og við jarðarför pabba. Auk þess við þjóðleg tækifæri eins og 17. júní og einnig lék ég í þeim í Landsmótinu bæði á Breiðumýri og í Þjóðleikhúsinu.

Nú er ég búin að gera saumaskap mínum og svuntunni frá Ingu skil, framhald í næstu færslu.